Адам қайтыс болғанда айтылатын сөздер: ислами және дәстүрлі тіркестер
Жақын адамды жоғалту — өмірдегі ең ауыр сәт. Дәл осы кезде не айту керек екенін білмей, үндемей қалу да, орынсыз сөз айтып қою да оңай. Бұл мақалада адам қайтыс болғанда айтылатын сөздер — ислами дұғалардан бастап, дәстүрлі қазақ тіркестеріне дейін, жасқа қарай, туысқандық дәрежесіне қарай толық жинақталды. Жүрегіңізден шыққан шынайы сөз — ең үлкен жұбаныш.
Қазақ халқы ертеден «өлі — өз жолымен, тірі — өз жолымен» деп, қайғыда да, шаттықта да парасаттылықты ұстанған. Марқұм болған адамның жанұясына барғанда не айту керек, SMS жазғанда қандай сөздерді таңдау керек, жасына қарай тілектің қалай өзгеретінін білу — бұлар да адамгершіліктің белгісі. Дұрыс сөздің уақытында айтылуы — ауыр жүкті бірге көтергендей сезінуге мүмкіндік береді.
Мәдениетіміздің тереңінде қайғыны жалғыз бастан өткізбеу дәстүрі жатыр. Бар болу — кейде ең маңызды іс. Бірақ бар болумен бірге дұрыс сөз айта білу — қосымша жылу беретін нәрсе. Сондықтан осы мақала — тек сөздер жинағы емес, қайғы кезінде адам болудың кішкентай нұсқаулығы.
Ислами жұбату дұғалары мен сөздері
Мұсылман дәстүрінде қайтыс болған адамның жанұясына ең алдымен дұға арнайды. Ислам дінінде жұбатудың ең маңызды сөздері — Пайғамбарымыздың (с.а.с.) үйреткен тіркестері. Бұларды арабша айту мүмкін болмаса, қазақша мағынасын жеткізуге де болады. Негізгі жұбату дұғасы Пайғамбарымыздың (с.а.с.) Сунетінен алынған:
Арабша: «Азамаллаһу әжрак, уа ахсана азаак, уа ғафара лимәйитик»
Қазақша мағынасы: «Аллаһ сіздің сауабыңызды арттырсын, қайғыңызды жеңілдетсін және марқұмды кешірсін»
Бұл дұға — жанұяға де, марқұмға де бағытталған. Тек «сабыр берсін» деп шектелмей, марқұмның жаны үшін де тілек айту — ислами этиканың маңызды бөлігі. Осы дұғаны айтқан кезде, артынша «Фатиха» оқысаңыз — одан жақсы жұбату жоқ.
«Иннә лилләһи уа иннә иләйһи ражиғун» — «Расында біз Аллаһтан келдік және оған қайтамыз» деген аят та жұбату кезінде жиі айтылады. Бұл — мұсылман санасындағы өлімнің мәнін ашатын ең терең сөз. Адамның бұл дүниеге уақытша келгенін, нағыз ие — Аллаһ екенін еске түсіреді.
Ислами дәстүрде жиі қолданылатын жұбату тіркестері:
❝ Иманды болсын. ❞ — Марқұмның иманды өткенін тілеу
❝ Жатқан жері жарық болсын. ❞ — Қабірінің нұрлы болуын тілеу
❝ Топырағы торқа болсын. ❞ — Жерленген жерінің жайлы болуын тілеу
❝ Жүзі жарық болсын. ❞ — Ақырет өмірінде бет нұрының болуын тілеу
❝ Амалдары оңынан ашылсын. ❞ — Ақырет кітабының оңынан берілуін тілеу
❝ Аллаһ сабыр берсін. ❞ — Жанұяға төзімділік тілеу
❝ Жаннаттан орын берсін. ❞ — Марқұмға жұмақ тілеу
❝ Аруағы тыныш болсын. ❞ — Рухының тыныштық табуын тілеу
Бұл сөздердің барлығы — ислами дүниетанымнан туындаған, Аллаһқа деген иманға негізделген тілектер. Дінін жақсы білмейтін адам үшін де бұл тіркестер табиғи шығады — өйткені олар адамзаттың ортақ тілегін — тыныштықты, жарықты, береке-бақытты — жеткізеді.
Жасына қарай айтылатын жұбату сөздері
Қайтыс болған адамның жасына қарай айтылатын сөздер де өзгеше болуы тиіс. Бала жоғалтқан ата-анаға айтылатын жұбату — ұзақ ғұмыр кешкен қартты жоғалтқан адамға айтылатыннан мүлде басқа. Бұл нюансты білу — тереңірек адамгершіліктің белгісі.
Нәрестесі немесе кішкентай баласы қайтыс болған ата-ана — ең ауыр жоғалтуды бастан кешіруде. Мұндай жанұяға «жасы жетіп қалды» деп айтуға болмайды. Баланың болашағы, жасаған тіршілігі жоқ деп ойламаңыз — исламда нәресте жаннатта ата-анасына шапағатшы болады деген сенім бар.
Нәрестесі қайтыс болған ата-анаға:
❝ Аллаһ жаннатта орын берсін. Бала — алынған аманат, ол иесіне қайтты. Сізге сабыр берсін. Ол жаннатта сіздерді күтеді. ❞Жас жігіт немесе қыз қайтыс болса:
❝ Аллаһ сабырыңызды берсін. Жасы жас болса да, жаны таза еді. Аллаһ рахметіне алсын, жатқан жері жайлы болсын. ❞Орта жастағы адам қайтыс болса:
❝ Өмірін жақсылықпен өткізді. Аллаһ рахметіне алсын. Ізгі амалдары алдынан шықсын. Қалған жұртқа сабыр берсін. ❞Қарт ата немесе ана қайтыс болса:
❝ Ұзақ ғұмыр кешті, Аллаһ иманды алсын деп тілейміз. Жасы жетіп, жасы барып кетті — бұл да Аллаһтың сый-рахметі. Сіздерге батасын берді — сол бата жаныңызбен жүрсін. ❞
Ескерту: Ислам ғалымдары «Қалған ғұмырын бала-шағасына берсін» деп айтуға болмайды деп нақты айтқан. Ғұмыр — тек Аллаһтың еркінде. Оны бір адамнан алып, екінші адамға «беруді» тілеу — ислами сенімге қайшы келеді. Бұл тіркестен аулақ болыңыз.
Туысқандық дәрежесіне қарай айтылатын сөздер
Кімнің кімді жоғалтқанын ескеру де маңызды. Ата-анасын жоғалтқан адамның қайғысы — баласын жоғалтқан адамның қайғысынан өзгеше. Жарын жоғалтқан адамға — «одан жақсысын табасыз» деп айтуға мүлдем болмайды. Досын жоғалтқан адамға — «туысқан еді ма?» деп сұрамаңыз. Жоғалту — жоғалту. Оны өлшемге салмаңыз.
Анасы немесе әкесі қайтыс болған адамға:
❝ Ата-анаңызды Аллаһ рахметіне алсын. Бата-тілегі жаныңызбен бірге жүрсін. Жатқан жері жарық болсын. Сіздерге берген тәрбиесі — олардың мәңгілік амалы. ❞Жұбайын жоғалтқан адамға:
❝ Аллаһ сабыр берсін. Бірге өткізген жылдарыңыздан қала берген жылылықпен өмір сүріңіз. Жатқан жері жайлы болсын. ❞Баласын жоғалтқан ата-анаға:
❝ Жаннатта қарсы алатын болсын. Ата-ана үшін мұннан ауыр жоқ — Аллаһ сіздерге ерекше сабыр берсін. Ол сіздің жүрегіңізде тіршілік ете береді. ❞Ағасын, ініcін немесе апасын жоғалтқан адамға:
❝ Аға (іні/апа) тірі болғанда ел сыйлаған еді. Аллаһ рахметіне алсын. Бірге өткізген жылдарыңыз жадыңызда сақталсын. ❞Досын немесе жақын серігін жоғалтқан адамға:
❝ Жақсы дос — сирек. Жоғалтқаныңыз — өмірдегі үлкен жоғалту. Жатқан жері жарық болсын. Ол сіздің өміріңізге із қалдырды. ❞Жолдасын жоғалтқан балаға немесе жас жанұяға:
❝ Сіздің жасыңызда мұндай жоғалту — орасан ауыр. Аллаһ сабыр берсін. Жалғыз емессіз. ❞
«Жалғыз емессіз» — осы сөз кезде маңызды. Жоғалту адамды оқшаулайды. Кімнің бар екенін, бірге жоғалтушылық сезімін айту — ең күшті жұбаныш.
Дәстүрлі қазақ жұбату тіркестері
Ислами сөздерден бөлек, қазақ халқының ауызша сақталған, ата-бабадан келе жатқан дәстүрлі жұбату тіркестері де бар. Бұлар кітапта жазылмаса да, жүрекке жол табады. Мұндай тіркестер — қазақ рухының тереңінен шыққан, жылулық пен бірлікті білдіретін сөздер.
Қазақ дәстүрінде «аза тұту» деген ұғым бар — бұл жай ғана қайғыру емес, жоғалтушының жанында болу, оны жалғыз қалдырмау, бірге жас тоғыту. Осы дәстүрдің тіліндегі ең маңызды сөздер:
❝ Қайғыңызға ортақпын. ❞
❝ Жоғалтқаныңыз — ортақ жоғалту. ❞
❝ Аттың артқы аяғынан, адамның соңғы жолынан қорықпайды деген — бұл күн бәріміздікі. ❞
❝ Өмір — алынған аманат, ажал — сол аманаттың алынуы. ❞
❝ Қасыңыздамын. ❞ — Ең қысқа, ең күшті сөз
❝ Жылаған жасыңыз — сыйластықтың белгісі. Ол сіздің жүрегіңізде тіршілік ете береді. ❞
❝ Марқұм жақсы адам еді — ел жадында қалады. ❞
❝ Ақырет жолаушысы болды — Аллаһ жолын ашық қылсын. ❞
❝ Алдымыздан кетті — артымызда ізгілігі қалды. ❞
❝ Ол сіздің жүрегіңізде мәңгілік тіршілік етеді. ❞
«Қасыңыздамын» — осы үш буынды сөз кейде ұзақ дұғадан да артық жұбаныш береді. Адамға оның жалғыз еместігін сездіру — ең маңызды жұбату. Ешқандай кеңес беруге, болашаққа «сенімдендіруге» тырыспаңыз. Жай болыңыз. Тыңдаңыз. Ол жеткілікті.
WhatsApp пен SMS-ке жазылатын жұбату сөздері
Барып хал сұрай алмаған жағдайда — алыс жерде болсаңыз немесе жағдайыңыз болмаса — хабарлама жолдау да дұрыс. Заманауи өмірде WhatsApp немесе Telegram арқылы жазылған жылы хабар — үнсіздіктен жақсы. Бірақ жазу да өнер — «Ой, естідім, жаман болды» деп бітіру — жеткіліксіз.
WhatsApp немесе SMS-ке жазылатын жұбату хабарламаларын қысқа ұстаңыз, бірақ шынайы болыңыз. Дайын шаблон пайдалансаңыз да — бір жеке ауыз сөз қосыңыз. «Сіздің анаңыз күлкісін есіме алсам, жылы болады» деген бір ауыз жеке сөз — ешбір дайын мәтіннен артық.
❝ Жақыныңыздың қайтыс болғанын естідім. Қайғыңызға ортақпын. Аллаһ рахметіне алсын, сізге сабыр берсін. Жанашырлығыммен. ❞
❝ Бұл хабарды естігенде жүрегім ауырды. Иманды болсын, жатқан жері жарық болсын. Қасыңыздамын. ❞
❝ Сізге деген жанашырлығымды білдіргім келеді. Аллаһ сабыр берсін. Бір нәрсе керек болса — хабарласыңыз. ❞
❝ Үлкен жоғалту. Сөзбен жеткізу қиын. Тек Аллаһ қасыңызда болсын деп тілеймін. ❞
❝ Жерлеу рәсіміне қатыса алмадым — кешіріңіз. Жанашырлығым жаныңызбен, хабарлама жолдауымды ғафу етіңіз. ❞
❝ Ол жақсы адам еді. Ел жадында қалады. Сізге сабыр тілеймін. ❞
SMS жазу кезінде ескеретін бір нәрсе: эмодзи пайдаланбаңыз. Жылаған бет немесе гүл эмодзи — мұндай хабарлама үшін тым жеңіл. Тек сөз — тек шынайы сөз жеткілікті.
Жерлеу рәсімінде айтылатын сөздер
Жерлеу рәсімінде — мейіт басында, зиратта, жерлеп болғаннан кейін де — белгілі сөздер айтылады. Бұл сәт — жұбату мен дұғаның ең шоғырланған кезі. Мұнда артық сөз айтуға болмайды, бірақ үнсіздік те орынды емес. Жанұяның жанында тұру — ең маңызды нәрсе.
Жерлеу рәсіміне барғанда алдымен жанұяға қол беріп, бір ауыз жылы сөз айтыңыз. Артынша дұға оқыңыз немесе біреу оқитын дұғаны тыңдаңыз. Зиратта жерлеп болғаннан кейін — топырақ салу да, дұға оқу да — бірге жоғалтудың белгісі.
❝ Жерінде жатқан жері жайлы болсын. ❞ — Жерлеп болғаннан кейін
❝ Топырағы торқа болсын. ❞ — Зиратта тұрып
❝ Жатқан жері жарық болсын. ❞ — Жерлеу рәсімінде
❝ Жаннаттан орын берсін. ❞ — Барлық рәсімде
❝ Аруағы тыныш болсын. ❞ — Кейін еске алғанда
❝ Марқұмға Фатиха. ❞ — Дұға оқыған кезде
❝ Берген батасы жаныңызбен жүрсін. ❞ — Ата-ана жерленгенде балаларына
Зиратта жерлеп болғаннан кейін ас ішу — қазақ дәстүрінде «жерлеу асы» деп аталады. Бұл кезде тыныш, ізетті мінез-құлық күтіледі. Қатты күлкі, орынсыз әзіл — қайғы үйінде орынсыз. Бірге отыру, марқұмды жақсы жақтарынан еске алу — ең дұрыс іс.
Адам қайтыс болғанда айтылатын сөздер — нені АЙТУҒА БОЛМАЙДЫ
Кейде қайғыда тұрған адамға жақсы ниетпен айтылған сөз — одан бетер жара ашады. Бұны естіген кезде жанұя «олар мені түсінбейді» деп ойлайды. Адам қайтыс болғанда айтылатын сөздер тізімінің маңызды бөлігі — нені айтпау керек екенін білу. Бұл бөлім — жақсы ниетті адамдарға арналған ескерту.
🚫 «Қалған ғұмырын бала-шағасына берсін»
✅ Дұрысы: «Аллаһ сабыр берсін, жатқан жері жарық болсын»
Неге? — Ғұмыр Аллаһтың ғана еркінде. Оны адамдар арасында «беруді» тілеу — дұрыс сенімге жатпайды.🚫 «Түсінемін, менде де осындай болды»
✅ Дұрысы: «Сіздің болғаныңызды елестете алмаймын, бірақ қасыңыздамын»
Неге? — Әр жоғалту жеке. Өзіңіздің тарихыңызды айту — назарды өзіңізге аударады.🚫 «Уақыт жазады»
✅ Дұрысы: «Бүгін өте ауыр. Уақыт өтсе де, ол сізбен бірге болады»
Неге? — Уақыт жұбанышты жоймайды, тек қайғыны өзгертеді. Жаман болу — нормаль.🚫 «Одан жақсысын табасыз» (жар жоғалтқан адамға)
✅ Дұрысы: Мүлде айтпаңыз. Жай ғана «қасыңыздамын» деңіз.
Неге? — Жоғалтушы жар туралы бұлай ойламайды. Бұл сөз — жарақат.🚫 «Аллаһ сынайтын адамын сынайды» (жұбану ниетімен)
✅ Дұрысы: «Аллаһ сабыр берсін» — қарапайым, шынайы
Неге? — Дұрыс болса да, кезі емес. Адам ауырып тұрғанда философиялық сөз орынды болмайды.🚫 «Жасы жетіп кетті ғой, дегенмен…»
✅ Дұрысы: Жасына қарамастан жоғалту — жоғалту. Онымен таласпаңыз.
Неге? — Жасы ұлғайған ата-анаң қайтса да — ата-анаңды жоғалттың. Онымен бір ауыз да дауласпаңыз.🚫 Артық сөйлеу, өз тарихыңызды айтып кету
✅ Дұрысы: Тыңдаңыз. Кейде ең үлкен жұбаныш — кімнің бар екенін білу.
Неге? — Жоғалтушы сіздің тарихыңызды тыңдауға психологиялық күші жоқ.
Дұрыс сөз айту — керемет нәрсе. Бірақ ең дұрыс нәрсе — бар болу. Физикалық қатысу, иық тірер адамның болуы — кейде ең ұзақ дұғадан да артық болады. Сөйлемесеңіз де болады — тек үндемеп отырыңыз. Ол жеткілікті.
Ауру немесе кенеттен қайтыс болған жағдайдағы ерекшеліктер
Ауыр ауруынан кейін қайтыс болған адамға — «рахаттады» деп айтуға болады, бірақ абайлап. Ауруда азап шеккен адамды жоғалтқан жанұяға «рахаттады» деу — жанұяны сезімде ала жаздайды. Дегенмен ислами тұрғыдан — ауру кезіндегі азап сауап болатынын ескерсек — осы тіркесті байыптап пайдалануға болады:
❝ Ауыр азаптан Аллаһ оны рахаттандырды. Рахметіне алсын, жатқан жері жарық болсын. ❞
❝ Ауруында шеккен азабы — Аллаһ алдындағы сауабы болсын. ❞
❝ Ауырып жатқанда қасында болдыңыздар — ол бақытты адам еді. ❞
Кенеттен, апат немесе авариядан қайтыс болған жағдайда — жанұя шокта болады. Мұндай жағдайда ең алдымен бар болыңыз, аз сөйлеңіз. Бір ауыз «қасыңыздамын» — жеткілікті. Кейін — орнығып алған соң — дұғаны, тілекті айтуға болады. Шок кезінде теологиялық немесе философиялық сөздер — ешқандай нәтиже бермейді.
Еске алу күндерінде айтылатын сөздер
Қазақ дәстүрінде 3, 7, 40 күн және жылдық еске алу рәсімдері бар. Бұл дәстүрлер — тек ас беру емес, марқұмды тірі жадта сақтаудың, жанұяны бірге ұстаудың тәсілі. Еске алу рәсімдерінде де дұрыс сөз айту маңызды.
Еске алу кезінде марқұмның жақсы қасиеттерін, өмірінде айтқан сөздерін, жасаған игі істерін айту — ең жылы жұбаныш. «Ол осылай дер еді», «ол осы дастарқанда отырар еді» деп бірге еске алу — оны тірі ұстаудың тәсілі.
❝ Рухы тыныш болсын. ❞ — Жалпы еске алуда
❝ Аруағы бізбен бірге. ❞ — Отбасы жиынында
❝ Ол осында болса, осы дастарқанда отырар еді. ❞ — Жылы еске алу сөзі
❝ Ол үйреткен жақсылықтарды ұмытпаймыз. ❞ — Мерейтойда немесе жылдықта
❝ Марқұмның аруағына Фатиха. ❞ — Дастарқан басында
❝ Жаны жәннатта болсын деп тілейміз. ❞ — Жылдық асында
❝ Ол бізге өмір өнегесін қалдырды. ❞ — Ата-ана жылдығында
❝ Есімі ел жадында мәңгі қалсын. ❞ — Жақсы іс қалдырған адамға
3 күн, 7 күн, 40 күн еске алуларында негізінен дұға оқылады, ас берілед. Жылдықта — үлкенірек жиын болады. Осы рәсімдерге бара алмасаңыз — хабарласып, «еске алдым, дұға еттім» деп бір хабар жолдаңыз. Ол да қадір білушілік.
Жұбату кезінде жасалатын іс-әрекеттер де маңызды
Сөзден де маңызды нәрсе бар — іс. Қайғы үйіне барғанда не әкелу, не жасау, қалай отыру — осы да мәдениеттің бөлігі. Тек «не айтамын?» деп емес, «не жасаймын?» деп те ойланыңыз.
Қайғы үйіне ас немесе тамақ әкелу — ең маңызды нәрсе. Жоғалтқан жанұя алғашқы күндерде тамақ пісіруге уақыт та, сезім де жоқ. Бір кастрөл ас, бір нан — «қасыңыздамын» деген ең нақты дәлел.
✅ Тамақ немесе ас әкелу — өте дұрыс іс
✅ Балаларына қарап беру — жанұяға уақыт береді
✅ Үй жұмыстарына көмектесу — ізетті іс
✅ Жерлеу шаруаларына қатысу — бірге болудың белгісі
✅ 40 күннен кейін де хабарласу — адамдар ұмытады, бірақ жоғалтушы ұмытпайды
🚫 Гүл жіберу (ислами дәстүрде емес)
🚫 Артық ұзақ отыру — жанұяны шаршатады
🚫 Баяғы кездерді ұзақ айтып кету — кейде ауырлатады
Ең маңызды — 40 күннен кейін де хабарласу. Адамдар жерлеу рәсімінде жиналады, содан кейін — тірі адамдар өз тіршілігіне кетеді. Ал жоғалтушы — 40 күннен кейін ең жалғыз сезінеді. «Ол туралы ойладым, дұға еттім» деп бір хабар жіберу — сол кезде ең маңызды.
Дұға оқудың маңызы — марқұм үшін ең жақсы сыйлық
Жұбату сөздерінен де маңызды нәрсе — дұға. Марқұмға ең пайдалы нәрсе — тірілердің дұғасы. Ислам дінінде адам қайтыс болғаннан кейін оған пайда тигізетін үш нәрсе ғана бар: үздіксіз садақа, пайдаланылатын білім, және дұға ететін ізгі бала.
Бірақ дұға — тек баланың ғана міндеті емес. Достар, ағайын, таныстар — барлығының дұғасы марқұмға пайда тигізеді. Сондықтан жерлеу рәсіміне бара алмасаңыз да, хабарласа алмасаңыз да — дұға ете аласыз. Бұл — ашық есік.
❝ Марқұмның рухына Фатиха, Ихлас, Кәусар сүрелерін оқып, сауабын сыйлаңыз ❞
❝ «Аллаһумма-ғфир ляһу уа-рхамху уа-ғфи ғанху уа-акрим нузуляху» — марқұмға арналған жаназа дұғасы ❞
❝ Жума намазынан кейін марқұмды еске алып дұға ету — дәстүрлі ислами іс ❞
❝ Зиратқа барып Фатиха оқу — марқұмды еске алудың ең мәнді тәсілі ❞
Зиратқа жиі баруға кеңес берілмейді — ислами ғалымдар жуманы немесе ерте таңды ұсынады. Бірақ барған сайын — марқұмды еске алып, Фатиха оқып, жылы тілек тілеу — ол адамның тіршілігін сыйлаудың белгісі.
Қазақстанда кең тараған жұбату сөздерінің мысалдары
Тілдің жанды болуы үшін мысал керек. Мына жұбату мәтіндері — нақты жағдайларда пайдалануға арналған, тиянақты, шынайы, жүрекке жол табатын сөздер. Қысқа нұсқаны да, ұзын нұсқаны да таба аласыз.
Қысқа нұсқа (бетпе-бет кездесуде):
«Аллаһ рахметіне алсын. Жатқан жері жарық болсын. Сізге сабыр берсін.»Орта нұсқа (ас немесе жиынға барғанда):
«Жақыныңыздың кетуі — барлығымызға да ауыр соқты. Ол жақсы адам еді, ел жадында қалады. Аллаһ рахметіне алсын, жаннаттан орын берсін. Сізге де, отбасыңызға да сабыр берсін.»Ұзын нұсқа (жақын адамға, жазбаша):
«Сіздің жоғалтқаныңызды естіп, жүрегім ауырды. Ол (есімі) жақсы адам еді — (бір жақсы қасиеті). Ол бізге жақсылық өнегесін қалдырды. Аллаһ рахметіне алсын, жатқан жері жарық болсын, амалдары оңынан ашылсын. Сізге де, бүкіл отбасыңызға да ерекше сабыр тілеймін. Жалғыз емессіз.»
Ең дұрысы — осы нұсқалардың бірін алып, ішіне бір жеке ауыз қосу. Марқұмның бір жақсы қасиетін, бір жақсы естелігін айту — сол адамның тіршілігін сыйлаудың белгісі. Дайын мәтін де жарайды, бірақ жеке сөз — одан да мықты.
Қорытынды
Бұл мақалада жинастырылған адам қайтыс болғанда айтылатын сөздер — ислами дұғалардан, дәстүрлі тіркестерден, жасқа қарай, туысқандық дәрежесіне қарай бөлінген нұсқаулардан тұрады. Бірде-бір тізім толық бола алмайды — өйткені қайғы да, жұбаныш та жеке сезім.
Ең маңызды нәрсе — шынайы болу. Дайын сөздерді жаттап алып, механикалық айту — жүрекке жетпейді. Ал бір ауыз шынайы «қасыңыздамын» немесе «ол жақсы адам еді» — ғұмыр бойы есте қалады. Жоғалтушы — ол кезде нені айтқаныңды емес, сіздің бар болғаныңызды есте сақтайды.
Аллаһ барлық марқұмдарға рахметін жаусын, қайғыда тұрғандарға сабыр берсін. Ізгі сөз — садақаның бір түрі. Оны уақытында айтыңыз.
Өмірдің қуанышты сәттерінде де айтылатын сөздің мәні ерекше — келін түскенде айтылатын сөздер мақаласында осындай дәстүрлі бата мен тілек тіркестерін толығырақ табасыз.
Ал өмірдің қуанышты белестерінде, мысалы 70 жасқа арналған құттықтау сөздер секілді мерейтойларда айтылатын тілектер де осындай дәстүрлі мұраның бір бөлігі.
Марқұмды еске алудың келесі сатысы туралы бір жылдық аста айтылатын сөздер мақаласынан оқи аласыз. Ауыр кезеңде жаныңызға демеу іздесеңіз, адамға күш беретін сөздер жинағы да көмекке келеді.
