Бір жылдық аста айтылатын сөздер: дәстүрлі бата, тағзым және естелік сөздері

Қазақ халқында марқұмды соңғы сапарға шығарумен байланысты дәстүр бір күнмен, бір апамен бітпейді. Дүниеден өткен адамның қайтыс болғанына дәл бір жыл толғанда өткізілетін жылдық ас — қазақ салтындағы ең ауқымды, ең мағыналы жиындардың бірі. Бұл мақалада бір жылдық аста айтылатын сөздер — асты бастағанда, құран бағыштағанда, ақсақалдар бата бергенде, марқұмды еске алғанда және қара шешу ырымында қолданылатын нақты тіркестер толық жинақталды. Асқа дейінгі, марқұм жаңа қайтыс болған кездегі көңіл айту сөздерін адам қайтыс болғанда айтылатын сөздер мақаласынан оқи аласыз.

«Өлі риза болмай, тірі байымайды» дейді халық — бұл бір ауыз сөзде жылдық астың бүкіл мәні жатыр. Марқұмның аруағын разы қылу, оны лайықты түрде еске алу — тірі қалғандардың парызы деп саналған. Сондықтан ас беру — жай ғана дастарқан жаю емес, бүкіл ауыл-аймақ, туыс-жекжат қатысатын үлкен рәсім. Төменде осы жиында айтылатын сөздердің барлығын дәстүрлі реті бойынша табасыз.

«Жылдық ас» дәстүрінің мәні мен тарихы

Жылдық ас — марқұм қайтыс болғаннан кейін дәл бір жыл өткенде беріледі. Бұл мерзім кездейсоқ таңдалмаған: қазақ дүниетанымы бойынша, аруақ бір жыл бойы жерде, өз үйінің маңында жүреді деп есептелген, ал жылдық астан кейін ол «о дүниеге толық аттанады». Сондықтан ас — марқұммен қоштасудың соңғы, әрі ең үлкен сатысы.

Бұрынғы заманда жылдық ас кейде тойдан да үлкен болған — бәйге, көкпар, күрес сияқты ұлттық ойындар өткізіліп, жүздеген, тіпті мыңдаған адам жиналған. Марқұмның қадір-қасиеті, отбасының абыройы дәл осы астың ауқымымен өлшенген. Қазір ас көбіне қарапайымдау өтеді, бірақ негізгі құрылымы — құран бағыштау, бата беру, ас тарату, еске алу сөздері — сол қалпында сақталған.

Ас берудің тағы бір терең мағынасы бар: ол — отбасының қайғыны артта қалдырып, өмірге қайта оралуының белгісі. Бір жыл бойы жалғасқан аза мен қайғы, дәл осы жиыннан кейін «жабылады» — отбасы қараны шешіп, қалыпты өмірге қайта араласа бастайды.

Асты бастағанда айтылатын құрметтеу сөздері

Ас иесі — марқұмның отбасы — жиналған қауымға алғыс білдіріп, сөз бастайды. Бұл кезде марқұмның кім болғаны, өмірде не істегені, артында не қалдырғаны туралы қысқаша айтылады, содан кейін жиынға арнайы шақырылғаны үшін қонақтарға ризашылық білдіріледі.

❝ Құрметті ағайын-туыс, жерлес-жекжат! Бүгін біз аяулы әкеміздің (анамыздың) артынан бір жыл толғанда осы асқа жиналдық. ❞ — Ас басталардағы дәстүрлі кіріспе сөз

❝ Алыс-жақыннан қаралы шақыруымызды құрметтеп, іргелі ассыранда keлген барша қауымға алғысымыз шексіз. ❞ — Қонақтарға арналған алғыс сөзі

❝ Бүгінгі ас — марқұмның артында қалған ізгі істерін, ізетті бейнесін еске алу үшін беріліп отыр. ❞ — Асты ашқанда айтылатын сөз

Бұл сөзден кейін көбіне отбасының ең үлкен өкілі — марқұмның баласы немен қадірлі туысы — ассыз жиынға қысқаша тоқталып, жиналған қауымды дастарқанға шақырады.

Құран бағыштап, дұға оқығанда айтылатын сөздер

Ас барысында молда немен дінге жетік ақсақал құран бағыштайды. Бұл — рәсімнің ең маңызды, ең киелі бөлігі, себебі дәл осы сәтте марқұмның аруағына тікелей арнау жасалады.

❝ Аруағыңа бағыштадық, иманыңды жолдас етсін! ❞ — Құран бағыштаған соң айтылатын сөз

❝ Топырағы торқа, жаны жәннатта болсын! ❞ — Дұғадан кейінгі жалпы тілек

❝ Бүгінгі ас пен дұғамыз аруағыңа жетсін, о дүниең жарық болсын! ❞ — Молда дұғасынан кейінгі жалпы қосымша тілек

Дұға оқылған кезде жиналған қауым қол жайып, үнсіз тыңдайды, соңында бәрі бірге «Аумин» деп қостайды. Бұл сәт — жиынның ең тыныш, ең тебіренішті бөлігі болып саналады.

Ақсақалдар мен қадірлі қонақтардың бата сөздері

Құраннан кейін сөз ақсақалдарға, отбасының ең қадірлі қонақтарына беріледі. Олар марқұмға тілек біле отырып, артында қалған отбасына да қайрат, денсаулық, ырыс тілейді.

❝ Аруағы разы болсын, жатқан жері нұрлы болсын! ❞

❝ Артында қалған ұрпағына пана болып, өнегесі мәңгі жүректе сақталсын! ❞

❝ Қалған-қуған балалары, немере-шөберелері ырысты, бірлікті болсын! ❞

❝ Артың бүтін болсын, ошағың сөнбесін! ❞ — Отбасына арналған бата

❝ Аруағың риза болып, тірі қалғандарға демеу берсін! ❞

Бата беру кезінде сөйлеуші екі қолын жайып, аспанға қарап тілек тілейді, айналасындағылар «Аумин» деп қостайды. Кейбір өңірлерде бата алдында сөйлеуші марқұммен қандай таныс болғанын, оның қандай жақсы қасиеттерін білетінін қысқаша айтып өтеді — бұл батаны жеке, жаны сiли ретінде естіртеді.

Марқұмды еске алу, естелік сөз айту дәстүрі

Ас барысында марқұммен жақын болған адамдар — достары, әріптестері, туыстары — оның өмірінен нақты естеліктер айтады. Бұл сөздер қатаң рәсімге бағынбайды, бірақ белгілі бір құрылымды ұстанады: марқұмның кім болғаны, оның ізгі істері, артында қалдырған өнегесі.

❝ Ол — сөзінен қайтпайтын, елге қамқор адам еді. ❞ — Естелік сөздің дәстүрлі басталуы

❝ Оның есімі бізбен мәңгі бірге қалады. ❞ — Естелік сөзді аяқтағанда

❝ Артында қалдырған ізгі істері — ең үлкен мұрасы. ❞

Кейбір жиындарда марқұмның өмірбаяны қысқаша оқылады, ал жас ұрпаққа арнап оның қандай еңбек сіңіргені, қандай қиындықтарды жеңгені баяндалады. Бұл — тек еске алу емес, келер ұрпаққа өнеге беру мақсатын да көздейді.

Қара шешу, жылын беру ырымында айтылатын сөздер

Жылдық астың ерекше бір бөлігі — қара шешу ырымы. Марқұмның жақын туысы, көбіне жары немен анасы, бір жыл бойы қара жамылып, аза тұтып жүрген. Дәл осы асқа дейін ол белгілі бір шектеулерді сақтайды: той-думанға бармайды, ашық түсті киім кимейді. Ас өткеннен кейін отбасының үлкендері оған қараны шешуге рұқсат беретін сөз айтады.

❝ Қайғыңды қайыр ет, енді өмірге қайта орал! ❞ — Қара шешу ырымында айтылатын сөз

❝ Аруақ разы болды, енді сен де жеңілде! ❞

❝ Қараңды шеш, жүрегіңе жарық түссін! ❞

Бұл ырым — отбасының қайғыны артта қалдырып, қалыпты өмірге оралуының символдық белгісі. Кейбір өңірлерде осы кезде отбасы мүшелеріне жаңа, ашық түсті бір зат — орамал, көйлек — сыйға тартылады, бұл «жаңа өмір басталды» дегенді білдіреді.

Өңірлерге қарай ерекшеленетін ас дәстүрлері мен сөздер

Қазақстанның әр өңірінде ас беру дәстүрі бір-бірінен азды-көпті ерекшеленеді, дегенмен түпкі мағынасы бәрінде де бір: аруақты риза қылу және отбасына қолдау көрсету.

Батыс өңірде: ас беруде бәйге міндетті түрде өткізіледі, жеңген жылқышыға «Аруақ жарылқасын, тұяғың талмасын!» деп бата беріледі.

Оңтүстік өңірде: ас соңында құран қайта бағышталып, барлық қонаққа құрма мен тәтті таратылады — бұл «аузы тәтті болсын» деген тілекпен байланысты.

Солтүстік өңірде: ас көбіне бір күнде, қысқа рәсіммен өтеді, негізгі екпін дұға мен батаға түседі.

Бір жылдық аста нені айтуға болмайды

Бір жылдық аста айтылатын сөздер тізіміндегі маңызды бөлім — нені айтпау керегін білу. Бұл жиын — қуанышты той емес, сондықтан кейбір сөздер орынсыз, тіпті құрметсіздік болып саналады.

🚫 Марқұмның кемшіліктерін, қиын кезеңдерін еске түсіру
✅ Дұрысы: тек ізгі істерін, жақсы қасиеттерін айту

🚫 Ассыз жиынды ойын-сауыққа айналдыратын дауыстап күлу, әзіл-қалжың
✅ Дұрысы: салмақты, ізетті үнмен сөйлеу

🚫 Отбасының қаржылық жағдайын, ас берудің ауқымын сынау
✅ Дұрысы: ниетке қарап, ас берушіге алғыс білдіру

Сондай-ақ, бата беру кезінде асығыс, немен ұзаққа созылған сөз айтуға болмайды деп саналады — бата қысқа, нақты, жаны сыйлы болуы тиіс.

Қазіргі заманда айтылатын қысқа тілек сөздер

Заман өзгерсе де, жылдық ас беру дәстүрі жалғасып келеді, тек сөздер қысқарып, қазіргі тілге бейімделді.

❝ Аруағы разы болсын, топырағы торқа болсын! ❞

❝ Артында қалған жандарға қайрат пен сабыр берсін! ❞

❝ Иманы жолдас болсын, о дүниесі жарық болсын! ❞

❝ Ас берушіге алғысымыз шексіз, аруақ разы болсын! ❞

Мұндай қысқа тілектер әсіресе қазіргі қалалық ас-жиындарда, көп адам қатысқан кезде жиі қолданылады — олар дәстүрдің мәнін сақтай отырып, заманауи форматқа лайықталған.