Н әріпінен басталатын сөздер: толық тізім мен мағыналары

Қазақ тілі — дыбыстарға бай, сөздік қоры мол тіл. Осы тілдегі әр әріп өзіндік дүние ашады. Бүгінгі мақалада н әріпінен басталатын сөздер туралы жан-жақты тоқталамыз. Мектеп оқушылары үшін де, тілді үйренушілер үшін де, жай қызығушылық танытқандар үшін де бұл тізім өте пайдалы болады. Н дыбысы қазақ тілінде негізінен рухани, адами қасиеттерді білдіретін терең мағыналы сөздерге бастау береді — намыс пен ниеттен бастап, нан мен Наурызға дейін.

Ана тілімізді тереңірек білу — ұлттық санамызды нығайтудың ең маңызды жолы. Н әріпінен басталатын сөздер тізімін жаттай отырып, балалар тілінің сөздік қорын байытып, сауаттылығын арттырады. Бұл мақалада сөздер тақырыптарға бөлініп, мағынасымен бірге ұсынылады. Санаттар бойынша топтастыру есте сақтауды жеңілдетеді.

Н әрпі туралы

«Н» — қазақ алфавитіндегі мұрын жолды дауыссыз дыбыс. Ол тілдің ұшы жоғарғы тістердің артына тиіп, ауа мұрын арқылы шыққанда пайда болады. Қазақ тілінде «Н» дыбысы сөздің басында, ортасында және соңында жиі кездеседі, бірақ сөз басынан басталатын н дыбысының өзіндік ерекшелігі бар: көбі — араб-парсы тілінен енген, адамның ішкі дүниесін, мінез-құлқын, рухани қасиетін білдіретін терең мағыналы сөздер.

Лингвистер атап өткендей, н дыбысынан басталатын байырғы түркілік сөздер де баршылық — «нан», «найзағай», «ну» секілді. Ал «намыс», «ниет», «нұр», «нәзік» сынды сөздер ислам мәдениетімен бірге еніп, қазақ дүниетанымының ажырамас бөлігіне айналды. Бүгінде бұл сөздер есімдерде, мақал-мәтелдерде, күнделікті сөйлеуде кеңінен қолданылады. Қазақ әліпбиінің басқа әріптерімен де осындай саяхат жасауға болады — мысалы, с әріпінен басталатын сөздер тізімінде де осындай бай мағыналы жинақ бар.

Сезім мен қасиет атаулары

Н әрпінен басталатын сөздердің ең бай саласы — адамның ішкі дүниесін, мінез-құлқын білдіретін атаулар. Намыс — қазақ дүниетанымындағы ең жоғары құндылықтардың бірі, ар-ождан мен қадір-қасиетті білдіреді. Ниет — адамның ішкі мақсаты, көздеген ізгі немесе теріс ойы. Нұр — жарық, руханилықтың, тазалықтың символы. Нәзік — жұмсақ, сезімтал мінезді сипаттайды.

Н әріпінен басталатын сезім мен қасиет атаулары:

• Намыс — ар-ождан, қадір-қасиет, абырой
• Ниет — адамның ішкі мақсаты, ой-пиғылы
• Нұр — жарық, руханилықтың белгісі
• Нәзік — жұмсақ, сезімтал, жіңішке мінезді
• Нәпсі — адамның құмарлығы, тілек-құштарлығы
• Насихат — өнегелі кеңес, ақыл-өсиет
• Надан — білімсіз, түсінігі тар адам
• Наз — сүйкімді ерке қылық, жұмсақ көңіл-күй
• Нанымды — сенімге лайық, шынайы
• Нобай — сипат, бейне, кескін-келбет

Намыс сөзі қазақ батырлары мен ел қорғаушыларының жырларында жиі кездеседі. «Намысын жоғалтқан ер — өлген адаммен тең» деген түсінік — халықтың ар-ожданға деген қатаң талабын көрсетеді. Ал ниет сөзі — ислам дінінде де ерекше орын алады: кез келген іс алдымен таза ниеттен басталуы тиіс деген қағида — қазақ халқының да негізгі өмірлік ұстанымы.

Нәпсі сөзі де терең мағынаға ие — ол адамның құмарлығын, ішкі тілек-талабын білдіреді, көбіне «нәпсіні тыю», «нәпсіге ерік бермеу» деген тіркестерде қолданылады. Бұл — адамның өзін-өзі тәрбиелеу, ішкі тәртіпке үйрету ұғымымен тығыз байланысты. Ал наз бен нәзік сөздері көбіне әйел затына қатысты қолданылып, жұмсақтық пен сүйкімділікті білдіреді — қазақ поэзиясында бұл сөздер сүйіспеншілік лирикасының негізгі бояуларының бірі.

Тағам-ас атаулары

Қазақ дастарқанында н әрпінен басталатын ең қасиетті сөз — нан. Нан — тек тағам емес, берекенің, өмірдің символы. Қазақ халқында нанды аяққа баспау, сыйлы ұстау дәстүрі бар. Наурыз көже — Наурыз мейрамында пісірілетін жеті түрлі дәмнен тұратын дәстүрлі тағам.

Н әріпінен басталатын тағам сөздері:

• Нан — негізгі астық өнімі, берекенің символы
• Наурыз көже — Наурыз мейрамына арналған жеті құрамды тағам
• Нәр — тағамдық қуат, қоректік мән
• Нәрлі — қоректік құндылығы жоғары тағам туралы айтылады
• Нанғали — нанмен байланысты кейбір аймақтық атаулардың түбірі

«Нан — тәңірдің сыйы» деген түсінік қазақ халқында әлі күнге дейін сақталған. Дастарқанға қойылған нанды теріс аудармау, оны сыйлап ұстау — ата-бабадан келе жатқан салт. Наурыз көженің жеті құрамы — жеті игілікті білдіреді: бақыт, байлық, денсаулық, ырыс, өсу, ақыл, тыныштық.

Табиғат құбылыстары мен жер сөздері

Табиғатты суреттейтін н дыбысынан басталатын сөздер де тілімізде бар. Найзағай — найзаша жарқылдап аспанды жарып өтетін электрлі құбылыс. Нөсер — қатты, тынымсыз жауатын жаңбыр. Ну — ағаш-бұтасы қалың, өтуге қиын орман.

Н әріпінен басталатын табиғат сөздері:

• Найзағай — найзаша жарқылдайтын аспан құбылысы
• Нөсер — қатты, мол жауатын жаңбыр
• Ну — қалың, өтуге қиын орман
• Нөл — температура мен санаудағы бастапқы белгі
• Нұрлы — жарық сәулесімен ерекшеленетін көрініс

Найзағай мен нөсер — дала табиғатының қатал, күшті құбылыстары. Ерте заманда қазақтар найзағайды аспан құдіретінің белгісі санап, оған қатысты түрлі ырымдар сақтаған. Ну орман болса, көбіне тау бөктерлерінде, өзен жағалауында кездеседі — аңшылар мен саяхатшылардың жиі айтатын сөзі.

Білім, ғылым және заманауи сөздер

Оқу-білім саласында да н дыбысынан басталатын сөздер жиі қолданылады. Нөмір — реттік белгі, сынып журналында да, телефонда да қолданылады. Нұсқа — бір нәрсенің түрі немесе варианты. Негіз — кез келген білімнің, дәлелдің тірегі. Нәтиже — істің қорытынды өнімі.

Н әріпінен басталатын білім мен ғылым сөздері:

• Нөмір — реттік белгі немесе сан
• Нұсқа — бір нәрсенің түрі, варианты
• Негіз — дәлелдің немесе құрылымның тірегі
• Нәтиже — істің немесе зерттеудің қорытындысы
• Норма — белгіленген өлшем, қалыпты көрсеткіш
• Нұсқаулық — қалай әрекет ету керегін түсіндіретін құжат
• Нейрон — жүйке жүйесінің негізгі жасушасы
• Ноутбук — тасымалы дербес компьютер

Заманауи қазақ тілінде халықаралық терминдер де н дыбысымен молынан кіріп келеді — нейрон, ноутбук, номинация секілді сөздер ғылым мен технологияның дамуымен бірге тілімізге сіңісті болды. Бұл — тілдің тірі, дамып келе жатқан жүйе екенінің дәлелі.

Қоғам, кәсіп және нарық сөздері

Қоғамдық-экономикалық салада да н әрпінен басталатын маңызды сөздер бар. Нарық — тауар мен қызметтің сатылып-алынатын экономикалық кеңістігі. Нотариус — заңды құжаттарды растайтын маман.

Н әріпінен басталатын қоғам мен кәсіп сөздері:

• Нарық — сату-сатып алу қатынастары өтетін экономикалық орта
• Нотариус — құжаттарды заңды түрде растайтын маман
• Нобель сыйлығы — ғылым мен мәдениеттегі жоғары халықаралық марапат
• Наркез — сирек қолданылатын, базар-сауда мағынасындағы ескі сөз

Нарық ұғымы — қазіргі экономикалық жүйенің негізі. Тәуелсіздік алғаннан кейін қазақ тілінде «нарықтық экономика», «нарық қатынастары» деген тіркестер кеңінен қолданысқа енді. Бұл сөз ел өміріндегі үлкен өзгерістің тілдік көрінісі болып саналады.

Туыстық қатынас атаулары

Қазақ тілінің туыстық жүйесінде де н дыбысынан басталатын маңызды сөздер бар. Нағашы — ана жағынан туыс болатын адамдарды білдіретін ерекше атау, қазақ дәстүрінде нағашы жұрттың орны ерекше қастерлі саналады. Немере — ата-әженің балаларының балалары.

Н әріпінен басталатын туыстық атаулар:

• Нағашы — ана жағынан туысқан адам
• Нағашы ата — ана жағынан атасы
• Нағашы әже — ана жағынан әжесі
• Немере — балалардың балалары
• Немене — сөйлеу тілінде «ол не» деген сұрақ мағынасында да, туыстық жағдайда бейресми қаратпа сөз ретінде де қолданылады

«Нағашы жұрт — алтын бесік» деген түсінік қазақ халқында ерекше орын алады. Бала анасының туған жұртымен тығыз байланыста өседі, нағашысынан бата алу, сыйлық алу — дәстүрдің ажырамас бөлігі. Бұл атаулар — қазақ қоғамындағы туыстық қатынастардың қаншалықты жіктелген, мағыналы жүйе екенін көрсетеді.

Наурыз мейрамы мен дәстүр сөздері

Н әрпінен басталатын сөздердің ішінде мәдени маңызы ең зор — Наурыз. Наурыз — көктемнің басталуын, жаңа жылдың келуін білдіретін ежелгі мереке, түркі халықтарының ортақ байлығы. Ол 22 наурызда тойланады және күн мен түннің теңелу сәтімен тұспа-тұс келеді.

Наурызға қатысты сөздер:

• Наурыз — көктемгі жаңа жылды тойлайтын дәстүрлі мереке
• Наурызнама — Наурыз туралы дастан, тарихи жыр
• Наурызбай — қазақ тарихындағы белгілі батыр есімі
• Науша — Наурызда ойналатын дәстүрлі ойындардың бірінің атауы

Наурыз күні қазақ халқы ескі жылдың бар өкпе-назын ұмытып, жаңа жылды таза ниетпен қарсы алады. Дастарқанға Наурыз көже қойылып, ағайын-туыс аралап, құрметтесу дәстүрі сақталған. Бұл мереке — тек тағамы емес, философиясы да терең, табиғатпен үйлесімде өмір сүруді үйрететін ұлы дәстүр.

Наурыз мерекесінде ауыл-аймақ болып бірігіп, үлкен той жасау, алтыбақан теебу, ат жарыстыру, әнші-жыршыларды шақырып, айтыс өткізу дәстүрі сақталған. Балалар үй-үйді аралап, «Наурыз көже ішіңдер» деп тілек айтып, шашу алады. Бұл — жаңа жылды қауымдастықпен, бірлікпен қарсы алудың символы. Кеңес заманында тыйым салынған бұл мереке, тәуелсіздік алғаннан кейін қайта жанданып, бүгінде мемлекеттік деңгейде тойланатын ұлттық мерекеге айналды.

Н әріпінен басталатын сөздердің толық тізімі

Жоғарыда санаттарға бөліп талдаған сөздерден басқа, н әріпінен басталатын сөздер тізімін одан әрі кеңейтуге болады. Төменде жиі қолданылатын және мектеп оқушыларына пайдалы болатын тізімді ұсынамыз.

Н әріпінен басталатын сөздердің толық тізімі:

Намыс, ниет, нұр, нәзік, нәпсі, насихат, надан, наз, нанымды, нобай, нан, наурыз көже, нәр, нәрлі, найзағай, нөсер, ну, нөл, нұрлы, нөмір, нұсқа, негіз, нәтиже, норма, нұсқаулық, нейрон, ноутбук, нарық, нотариус, наурыз, наурызнама, наурызбай, ниетті, намысты, наным, некен-саяқ, немене, немере, несібе, несие, нөкер, нөпір, нышан, нақты, нақыш, нар, нәресте, некелі, некелесу, нөмірлеу, ниеттену, нықтап, нығайту, нығыздау, несіп, номинация, нота, нотариалдық, нығайтылған, нұрлылық

Бұл тізімді пайдаланып, балаңызбен бірге ойын ойнауға болады: кезекпен н-дан басталатын сөз айту, сөз тізбегін жалғастыру, суретпен сөзді сәйкестендіру сынды жаттығулар тіл дамытуға керемет көмектеседі.

Н дыбысынан басталатын мақал-мәтелдер

Қазақ мақал-мәтелдерінде де н-дан басталатын сөздер мен тіркестер жиі кездеседі. Мақал-мәтелдер — халықтың даналығы, жинақталған өмір тәжірибесі.

Н сөзімен байланысты мақал-мәтелдер:

• «Намысты жерге тастама, ол — ердің серігі»
• «Нан — берекенің белгісі»
• «Ниеті түзу болса, жолы да түзу болады»
• «Наданмен дос болғанша, кітаппен дос бол»
• «Насихат — жастыққа азық, кәрілікке таяқ»
• «Нұрлы жүзге қара түспес»

Мақал-мәтелдерді жаттаған бала сөздік қорын байытумен бірге, халықтың тарихи даналығын да бойына сіңіреді. Мақалдардың бейнелі тілі баланың ойлауын дамытып, сөйлеу мәдениетін жетілдіреді.

Балаларға арналған жаттығулар

Н әріпінен басталатын сөздерді тиімдірек үйрену үшін бірнеше жаттығу әдісі бар. Мұғалімдер мен ата-аналар осы тәсілдерді сабақта және үйде пайдалана алады.

Н әріпін үйренуге арналған жаттығу тәсілдері:

• Сурет-сөз сәйкестендіру: Суретті көрсетіп, баладан н-дан басталатын атауын айтқызу
• Сөз тізбегі ойыны: Кезекпен н-дан басталатын жаңа сөз айту
• Санат бойынша топтау: «Қасиет», «Тағам», «Табиғат» деп бөліп жаздыру
• Сөз табыстыру: «Н_ _ Ы С» үлгісімен сөзді аяқтату
• Сөздік диктант: Мұғалім айтқан сөзді жазу
• Наурыз тақырыбында сурет салу: Мерекеге қатысты н-дан басталатын сөздерді пайдаланып шығарма жаздыру

Осы ойындар арқылы бала н-дан басталатын сөздерді жатқа білмей-ақ, ойын үстінде табиғи жолмен үйренеді. Ойын арқылы оқыту — заманауи педагогиканың негізгі принципі.

Н дыбысынан басталатын қазақ есімдері

Қазақ есімдерінің ішінде де н-дан басталатындары жеткілікті, әсіресе «нұр» түбірінен тараған есімдер өте кең тараған. Есімдер — ұлттың мәдени жады. Олардың мағынасы тілдің тарихын, халықтың рухани дүниетанымын ашып береді.

Н әріпінен басталатын ер адам есімдері:

• Нұрлан — нұрмен келген, жарық әкелген деген мағынада
• Нияз — сый, рахым, мейірім деген мағынада
• Наурызбай — Наурыз айында туған, тарихи батыр есімі
• Нұрбек — нұрлы би, жарық мырза дегенді білдіреді
• Нұрдәулет — нұрлы дәулет, берекелі бақыт
• Нұржан — нұрлы жан деген мағынада

Н әріпінен басталатын қыз есімдері:

• Назерке — нәзік, еркелігі мол деген мағынада
• Назгүл — нәзік гүл дегенді білдіреді
• Нұргүл — нұрлы гүл, жарқын келбет
• Назым — назды, сүйкімді деген мағынада
• Нәзира — сирек кездесетін, ерекше деген мағынада
• Нұрсая — нұрдың саясы, жарық көлеңкесі

Есімдерді мағынасымен бірге үйрену — бала үшін де, ата-ана үшін де қызықты сапар. Есімнің мағынасын білу — адамды тереңірек тануға мүмкіндік береді. Нұр түбірінен тараған есімдердің көптігі — қазақ халқының жарық пен руханилыққа деген ерекше құрметін көрсетеді.

Қорытынды

Қазақ тілінде н әріпінен басталатын сөздер саны жүзге жуық. С немесе Қ секілді әріптерге қарағанда азырақ болғанымен, н дыбысынан басталатын сөздердің мағыналық тереңдігі ерекше — намыс пен ниеттен бастап, нан мен Наурызға дейін, бұл сөздер қазақ халқының рухани құндылықтарын тікелей бейнелейді.

Ана тілін жетік меңгеру — ұлттық мақтаныштың негізі. Балаларға н-дан басталатын сөздерді үйрету арқылы олардың тілін, ойын, сезімін бірге дамытамыз. Осы мақаладағы тізімдер мен жаттығулар тіл үйренуді қызықты, тиімді етеді деп үміттенеміз.

Тілімізді сақтайық, байытайық — болашақ ұрпаққа мирас ретінде берейік!